De kramerij van Elizabeth Ruther

Betreft Elizabeth Ruther




In het testament van Elizabeth Ruther, opgemaakt op 10 februari 1381, vallen enkele passage’s op, die ik hier een voor een nader wil bekijken. Ze geven ons een inkijkje in haar bezit, haar familie en de mogelijke handelsactiviteiten van de familie Ruther in het middeleeuwse Lübeck.


Ik, Elizabeth, weduwe van Hermann, genaamd Ruther..

Elizabeth introduceert zichzelf in de tekst als de "relicta" (weduwe) van Hermann Ruther.
In een handelsstad als Lübeck konden weduwen een belangrijke rol blijven spelen in de economische activiteiten van hun familie. Of Elizabeth zelf een winkel of handelszaak exploiteerde, blijkt niet uit deze eerste passage. Een andere passage in haar testament biedt hiervoor echter een interessante aanwijzing.


Voorts geef ik aan Jordanus, zoon van Petronilla, mijn dochter, 11 Lübeckse mark aan handelsgoederen, om het precies te zeggen: aan kramerijwaren.

De Latijn term "Bona institorialia" betekent letterlijk winkelgoederen of de handelsvoorraad van een winkelier. Elizabeth  precisieert dit met de woorden "proprie loquendo in Cramerie" (vrij vertaald: "om precies te zijn, in de kramerij"). Een 'kraam' of 'kramerij' was in de 14e-eeuwse Hanzesteden een vaste winkelruimte of marktkraam waar textiel, specerijen, ijzerwaren of andere detailhandelsproducten werden verkocht.
Elizabeth laat Jordan geen 11 marken in contant geld na, maar in de vorm van de handelswaar zelf. Dit wijst er op dat zij deze goederen in haar bezit had — waarschijnlijk opgeslagen in haar eigen winkel of magazijn — en dat Jordan deze voorraad kon overnemen om zelf te verkopen of te gelde te maken.

Was 11 mark veel geld? 
In het middeleeuwse Lübeck was de mark destijds geen fysieke munt, maar een rekenfactor. De verhouding was als volgt: 1 Mark = 16 Schillingen (solidi) = 192 penningen (pfennige).
Om de werkelijke waarde in de kramerij van Elizabeth te begrijpen, moeten we kijken naar contemporaine prijzen uit de 14e en vroege 15e eeuw in de regio. Dan blijkt de erfenis van Jordan in waarde wel degelijk een substantieel kapitaal te vertegenwoordigen.  Ter vergelijking: het jaarloon van een geschoolde ambachtsman of een scheepstimmerman in een Hanzestad lag in die tijd rond de 10 tot 15 marken per jaar.

De tekst ondersteunt dus sterk dat Elizabeth over handelsgoederen beschikte die met een kramerij samenhingen. Er blijven echter twee onzekerheden:

  • De passage bewijst niet dat Elizabeth persoonlijk de winkel exploiteerde. De goederen kunnen ook afkomstig zijn geweest uit een zaak die haar overleden echtgenoot Hermann had gedreven.
  • De tekst geeft geen afzonderlijke inventaris van de goederen. We weten dus niet welke artikelen er werden verhandeld, waar ze lagen opgeslagen of hoe de verkoopruimte eruitzag.

In de 14e en 15e eeuw was een cramerie (kramerij) in een bloeiende Hanzestad als Lübeck het best te vergelijken met een luxe speciaalzaak of een vroege galanteriewinkel. Kramers waren detailhandelaars die zich onderscheidden van de grote lakenkooplui (die alleen in het groot handelden) en de gewone marktkooplui.


Verder geef ik al mijn overige resterende goederen, roerende en onroerende, van welke aard zij ook zullen zijn, aan Johannes de Ghotinghe, mijn geliefde zwager. waarmee hij voor mijn ziel zo moet handelen als waarin ik mijn volste vertrouwen in hem heb gesteld.

Elizabeth spreekt in haar testament over haar geliefde zwager Johannes de Ghotinghe. Hij erft alle overige resterende goederen, roerende en onroerende, van welke aard ook. Het is echter wel de bedoeling dat hij daarmee moet handelen ‘voor mijn ziel’. Hiermee bedoelt Elizabeth dat hij schenkingen aan de kerk of andere goede doelen moet doen ten behoeve van haar zielenheil. Het was in deze periode heel gebruikelijk om geld na te laten aan infrastructuur (wegen en paden) of goede doelen, omdat dit werd gezien als een vrome daad die hielp bij het verkorten van de tijd in het vagevuur.
Deze zelfde Johannes wordt ook aangesteld als executeur van het testament; ze vertrouwt hem daarin volkomen.

Wie was Johannes de Ghotinghe? 
De naam Johannes de Ghotinghe roept een interessante vraag op. Kunnen we hem identificeren met Johannes Ruter, die in een akte uit 1368 met Osnabrück in verband wordt gebracht? In dat jaar verzochten de autoriteiten van Osnabrück de raad van Lübeck om Johannes Ruter in het bezit te stellen van goederen die hem waren nagelaten. Zijn overleden broer Hermann was burger van Lübeck geweest. Deze akte vormt een aanwijzing voor familiebanden tussen Lübeck en Osnabrück.
Ghotinghe is een middeleeuwse schrijfwijze van Göttingen, de stad in het huidige Nedersaksen. Göttingen maakte deel uit van het Hanzenetwerk en onderhield nauwe betrekkingen met andere handelssteden. De stad was vooral bekend om linnen en wollen stoffen. Deze werden uitgevoerd naar onder meer Engeland, de Nederlanden en het noordoostelijke deel van het Hanzegebied.
Als Johannes zich ooit vanuit Lübeck in Osnabrück heeft gevestigd, is het ook denkbaar dat hij van daar uit op een later moment naar Göttingen is vertrokken. En dan ligt het voor de hand dat hij ook in de handel actief was. 
Voor een familie die zich vooral bezig hield met handel, was het hebben van bloedverwanten in andere Hanzesteden van levensbelang.
Broers, neven en zwagers fungeerden als het betrouwbare oog en oor van het familiebedrijf; dit wordt wel een 'familiaal handelsnetwerk' genoemd.





14e eeuwse juwelierswinkel
Ter afsluiting heb ik een AI-impressie van de winkel van Elizabeth laten maken op basis van een 14e eeuwse prent waarop een juwelierswinkel te zien is. We weten uit haar testament niet hoe haar kramerij er uitzag, of wat ze verkocht. Deze voorstelling is puur fantasie. Naast Elizabeth staat haar schoonzoon, de man van haar dochter Petronilla. Net als op het voorbeeld verkoopt Elizabeth luxe goederen.

De winkel van Elizabeth

Bronnen

  • Stadtarchiv Lübeck
  • Archief Ruitersporen



Jaap Ruiter
18 october 2026



    vorige    volgende 





Overzicht artikelen


Overzicht aktes









Foutje gevonden?
Commentaar?
Meld het via het reactieformulier!